گفتگو با ناهید دلشاد راد، خیاط مشهدی و نواده ابوتراب غزنوی، خیاط زبردست دوره قاجار چند روایت معتبر از لباس ایرانی

۱۳۹۳/۱۰/۲۲

ناهید دلشاد‌راد در سن ٤٨سالگی ٥٥هنر مختلف همچون کتیبه‌دوزی، زغره‌دوزی، چهل‌‌‌‌تکه‌دوزی، سکه‌دوزی، پیله‌دوزی در زمینه لباس و پارچه دارد و یکی از احیا‌کنندگان پارچه ترمه یزد است که توانسته با سرمه‌دوزی بر روی این پارچه، این کالای سنتی را همچون چندین سده پیش به کالایی رایج تبدیل کند. وی سال‌ها پیش، پس از گذراندن دوره طراحی لباس شروع به ترجمه کتاب‌هایی در این زمینه کرد. دلشاد همچنین سفرهایی نیز به سراسر شهرهای ایران انجام داد و با بررسی کارهای هنری قدیمی زنان این مناطق، الگوهایی را برای ایجاد یک مدل بومی اخذ کرد. وی تاکنون بیش از ١٠هزار کارآموز تربیت کرده و در بیش از ١٥ نمایشگاه لباس شرکت نموده‌است. علاوه‌براین از سوی دلشادراد تاکنون ١٢جلد کتاب در زمینه رودوزی‌ها، تاریخ لباس و الگوهای برتر برای زن ایرانی تالیف شده است. از دیگر فعالیت‌های او می‌توان به اصلاح متدهای خیاطی غیربومی متناسب با فرهنگ ایرانی اشاره کرد. وی در مقابل متدهایی همچون «گرلاوین» و «مولیر» که در رشته خیاطی تدریس می‌شود، چند الگوی ایرانی متناسب با فرهنگ بومی تالیف کرده‌است .
﷯ ﷯ ﷯
﷯شما را به عنوان یکی از خیاطان صاحب‌فن مشهدی می‌شناسند. ماجرای این هنر شما از کجا شروع می‌شود؟
شاید بهتر است بگویم این هنر در خانواده ما موروثی است. داستان آن هم برمي‌گردد به زمان جنگ‌ جهاني‌ دوم. در آن زمان ايران تمایلی به ورود به جنگ نداشت، اما متفقین اصرار داشتند که ایران طرف آن‌ها را در جنگ بگیرد. بعد هم ما را مجبور کردند زمینه عبور و مرور و تامین آذوقه آن‌ها را ایجاد کنیم. به‌هرحال متفقين آمدند و در ایران جاخوش کردند؛ اتفاقی که باعث ورود فرهنگ آن‌ها به کشور ما شد. البته زمینه‌های این تغییر فرهنگ قبل از آن هم در ایران ایجاد شده بود و کم‌کم داشت روی زبان و لباس ما تاثیر می‌گذاشت.
﷯قبل از این اتفاقات پوشش و لباس جامعه ما به چه شکلی بود؟ 
قبل از آن خانم‌هاي ایرانی بیشتر چادر، شليته و كليجه می‌پوشیدند. لباس مردها هم قبا بود و لباده. یعنی ساختار کلی لباس تا قبل از ورود فرهنگ کشورهای دیگر به ایران با شکل بعد از آن کاملا متفاوت بود. در آن دوره كت‌وشلوار و كفش‌هايي مثل ارسي برای اولين‌بار وارد ايران شد که کلا با پوشش‌های قبلی ما متفاوت بود. 
حتي زبان ما هم در اين دوره از نظر ساختار واژه‌ای تغییر زیادی کرد. يعني كلمات انگليسي و روسي وارد زبان فارسی شدند. مثلا واژه‌های «میلان» یا «استکان» كلماتی روسی است که جانشین «كوي و برزن» و «جام» شده است. يا كلمه‌ای مثل «بد» واژه‌ای انگلیسی است که به‌جای «ناخوب» در زبان فارسی استفاده می‌شود. امثال این واژه‌ها در زبان فارسی امروز زیاد است. 
﷯البته آن‌طور که به نظر می رسد این تغییر در لباس‌های ما خیلی مشهودتر بوده است.
بالاخره ایران در آن دوره با فرنگ آشنا شد. همین مسئله هم روی خیلی از ابعاد زندگی ما تاثیر گذاشت. سیاستی هم وجود داشت که فرهنگ غیرایرانی را به ما بقبولانند. البته آشنا شدن با فرهنگ کشورهای دیگر بد نیست، فراموش کردن فرهنگ بومی بد است. 
خلاصه اینکه در این دوره كت‌وشلوار و كت‌ودامن وارد لباس‌های ما شد و طبیعتا خیاط‌های ما می‌خواستند عقب نیفتند و بتوانند لباس‌هایی که مورد نیاز جامعه جدید بود، بدوزند. 
بعضی‌ از مردم هم کم‌کم باورشان شد که لباس‌هاي جديد را بپوشند. چون فكر مي‌كردند كه اين‌ها وسيله تجدد است. پدربزرگ مادر من هم در همین دوره برای اینکه از غافله عقب نماند، دست همسرش را گرفت و برای آموختن دوره خیاطی فرنگی رفت شوروی. اشرف‌السادات غزنوي، مادربزرگ من هم همان‌جا به دنيا آمد. بعد هم یک چرخ خیاطی با خودشان به ایران آوردند و این طوری بود که خیاطی در خانواده ما هنر ماندگار شد. جالب است که این زمینه های هنر حتی در مردهای خانواده ما هم 
وجود دارد.
﷯ ﷯ ﷯
هنرگذشتگان در صندوقچه مادربزرگ‌ها
﷯ شواهد امر از کارهای هنری شما نشانگر این است که شما دوست دارید مردم لباس‌های اصیل و بومی خود را بپوشند. این علاقه به لباس‌های ایرانی از کجا در شما ایجاد شد؟
مادربزرگم حياط بزرگي داشت که برای جشن‌های مولودی آن را مفروش می‌کرد. همیشه هم از چند ماه قبل لباس‌‌هايی محلي برای میهمانان مي‌دوخت و با این لباس‌هاي از آنان پذيرايي مي‌كرد. من هنرم را اول به این دلیل و بعد هم به دلیل سفرهایی که به سراسر ایران داشتم، کسب کرده‌ام. 
پدرم علاقه عجیبی به سفر داشت و ما تمام ایران را وجب‌به‌وجب با هم گشته‌ایم. من در این سفرها تمام هنرهای هر منطقه را دیده‌ام. گاهی حتی به صندوقچه مادربزرگ‌ها سر زده‌ام تا از هنرهای گذشته مدل‌هایی را کسب کنم. 
﷯ نقطه نهایی فعالیت شما کجاست؟
به نظر من ما ایرانی‌ها می‌توانیم با تکیه بر پوشش بومی خود زندگی زیبایی داشته باشیم. همان طور که کشورهایی مانند هند به لباس سنتی خود همچون ساری یا چین و ژاپن به لباس کیمونو افتخار می‌کنند. البته کشور ما لباس واحدی به عنوان لباس ملی 
ندارد.
﷯ ﷯ ﷯
جوراب مال ایرانیان است!
﷯شما مدعی هستید که خیلی از مدهای امروز برداشت‌شده از مدل‌های قدیمی ایرانی است. در تحقیقاتتان به نمونه‌هایی از این‌ دست برخورد کرده‌اید؟
ما الان يقه‌هایی داریم که به عنوان «يقه آمريكايي» شناخته می‌شود، ولی برایتان جالب است که این یقه‌ها، در دوره افشاريه برای لباس‌های زنان افشاری استفاده می‌شده است. حتی «مانتو» که در نظر ما یک کالای وارداتی است، متعلق به خود ایرانیان است. مانتو یا روپوش لباس بلندی است كه در دوره افشاريه خانم‌ها روی لباسشان مي پوشيدند. 
زنان ایرانی همچنین کت‌های مخصوص به خود داشته‌اند که به «کلیجه» مشهور بوده است. البته این مسئله فقط منحصر به لباس‌های معمولی نیست و خیلی از لباس‌های ورزشی مثل لباس سوارکاری و چوگان هم در اصل ابتدا توسط طراحان ایرانی طراحی شده و بعد آن را به عنوان کالای خارجی به خودمان فروخته اند.
﷯البته طبیعی هم هست که کشورها هر چقدر که فرهنگ و تاریخ بیشتری داشته‌باشند، تولیداتشان از این نظر غنی‌تر است.
همین‌طور است. این مسئله به فرهنگ خیلی مرتبط است. ما اولين ملتي بوديم كه «پاپوش» داشتيم. یعنی جوراب مال ايرانیان بوده است و بقیه ملت ها پوششی با این عنوان نداشته‌اند. علاوه بر این ما ملتی بودیم که همیشه «سرپوش» یا «کلاه» داشتيم. چيزهايي هم كه به سر مي‌بستيم بسیار متنوع بوده 
است. 
دستار، روسری، مقنعه و چهارقد به معنای چهارتا يك قد. پوشش زنان ایران باستان هم چادرهای مربع شکل بوده‌است. حتي همين چادري هم كه الان زنان ما سرشان مي‌كنند ريشه‌اش کاملا ايراني است. يعني من تحقيق كرده‌ام كه اين‌ها چادر كمري رشتی است که زنان رشتی به کمر می‌بستند و با چادر کمری قاجاری هم متفاوت بوده
است. 
﷯ ﷯ ﷯
هنرخودمان را به خودمان قالب می‌کنند
﷯ یکی از کارهایی که شما انجام داده‌اید تحقیق روی تاریخ لباس‌های ایرانی است. ما چه جایگاهی در تاریخ پوشاک در جهان داشته‌ایم؟ 
من روی خیلی از مدل‌های لباس ایرانی کار کرده‌ام و بعضی از لباس‌هایی که کار می‌کنم برداشت‌شده از همان طرح‌هاست. ما اولين كشور جهان بوده‌ایم که دست‌دوزي‌هاي رنگي و تزئينات لباس در آن رواج داشته‌است. جالب است که از ١٠٥نوع سوزن‌دوزی که در سطح جهان شناسایی شده‌است، ٥٥تا از آن‌ها سوزن‌دوزی‌های ایرانی است.
﷯ یعنی هنر تزئینات لباس و پارچه ایران سرآمد همه کشورهای جهان بوده‌است؟
متاسفانه نمی‌دانم چرا ما به اين قضيه فكر نمي‌كنیم که کشورهای دیگر در اصل جنس خودمان را به خودمان صادر کرده اند. یعنی اگر به تولیدکننده داخلی توجه‌شود، ما مثل گذشته هیچ احتیاجی به پارچه، لباس و حتی طراحي خارجي‌ها نداريم. جالب است بدانید که در زمان ناپلئون بناپارت تمام دكوراسيون درباره و کاخ‌های اشراف فرانسه از ایران تامین می‌شده‌ است. ما آن زمان صادرات زیادی از سرمه‌دوزي و پارچه هاي زرباف به فرانسه داشته‌ایم. این يعني ایرانیان حرف اول را در توليد پارچه مخصوصا پارچه ترمه و پارچه زربفت در ايران می‌زده‌اند. 
﷯این هنرها هنوز هم جایگاه گذشته خودش را دارد
من همین الان در نمايشگاه‌هايم روي پارچه هاي سنتي ايراني مثل ابريشم و ترمه يزد، برك خراسان، تترون بروجرد و فاستوني ايراني کار می‌کنم و معتقدم اين‌ها متعلق به ماست و ما هیچ نيازی به بازار خارجی نداريم. 
﷯ ﷯ ﷯
انگلیس‌ها خریدار لباس ایرانی بودند
اگر قرارباشد روي پاي خودمان بايستيم بايد روی توليد خودمان سرمایه‌گذاری کنیم. جالب است بدانید خیلی از ما خبر نداریم که لباس ارتش انگلیس در حدود سال ١٣٤٠ درایران دوخته می‌شده است. يعني ما حرف اول را در پوشاك دنيا می‌زدیم. البته این یک پیشینه تاریخی دارد. چراکه ما به عنوان يك كشور با فرهنگ و تاریخ، از زمان هخامنشیان خودمان توليدکننده پوشاكمان بوده‌ایم. حتی خیلی از کشورهای دنیا هم پوشاکشان را از ایران تامین می‌کرده‌اند. تحقیقات من نشان می‌دهد خیلی از مدهای امروز جهان مال ایرانی‌ها بوده و امروز چیزی که از خودمان دزدیده‌اند به خودمان صادر 
می‌کنند.
﷯ ﷯ ﷯
صادرکننده بمانیم
از آنجا که ایران کشور چهارفصلی است، همزمان نیاز به همه نوع لباس در کشور ما احساس می‌شود و این یعنی یک بازار متنوع. شما حتی درباره هنرهایی مثل سوزن‌دوزی می‌بینید که هر منطقه از کشور ما سوزن‌دوزی مخصوص به خودش را دارد. 
خیلی از هنرهای پارچه نیز مختص به ایران است. دست دوزي‌ها قدمت زیادی در ایران دارند. همچنین بافت پارچه تاريخی طولانی در کشور ما دارد. دوخت رنگين يعني ابريشم دوزي و رنگين‌دوزي هم قبل از اینکه در هر کشوری وجود داشته‌باشد متعلق به ایران است. برای همین من عقیده دارم وقتی ما روزگاری صادرکننده پارچه و پوشاک به تمام جهان بوده‌ایم، امروز نباید به واردکننده همین کالاها تبدیل شویم.
﷯ حمیده وحیدی ﷯

رمز عبورتان را فراموش کرده‌اید؟

کلمه عبور خود را فراموش کرده‌اید؟ لطفا شماره موبایل یا آدرس ایمیل خودتان را وارد کنید. شما به زودی یک ایمیل یا اس ام اس برای ایجاد کلمه عبور جدید، دریافت خواهید کرد.

بازگشت به بخش ورود

کد دریافتی را وارد نمایید.

بازگشت به بخش ورود

تغییر کلمه عبور

تغییر کلمه عبور

حساب کاربری من

سفارشات